Select Page

Το Τέλος του Κόσμου στη Λογοτεχνία Επιστημονικής Φαντασίας – του Μάνου Κουνουγάκη

Το Τέλος του Κόσμου στη Λογοτεχνία Επιστημονικής Φαντασίας  – του Μάνου Κουνουγάκη
Some say the world will end in fire,
 Some say in ice…

RobertFrost

 

Ο φόβος του θανάτου είναι άρρηκτα συνδεδεμένος μετον άνθρωπο από αρχαιοτάτων χρόνων.Ωστόσο αυτό το άγχος για το επικείμενο τέλος δεν αφορά μονάχα τον θάνατο του καθενός ξεχωριστά αλλά και την καταστροφή του ίδιο μας του πλανήτη και την πιθανή εξάλειψη της φυλής μας. Ενδεικτικές είναι οι μυθολογικές και θρησκευτικές αναφορές διαφόρων πολιτισμών οι οποίεςαναφέρονται σε κάποιο είδος Αποκάλυψης, όπως για παράδειγμα το Μεγάλο Κατακλυσμό.

Στην εποχή μας, με την ολοένα αυξανόμενη μόλυνση του πλανήτη και την ανάπτυξη της τεχνολογίας, η οποία μας καθιστά ενήμερους για τους πιθανούς κινδύνους, το μελλοντικό τέλος φαίνεται αναπόφευκτο. Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, πιστοί στο ρόλο τους ως προφήτες της ανθρωπότητας, προσπαθούν να ερευνήσουν τα πιθανά σενάρια καταστροφής καθώς και την αντίδρασή μας απέναντι στην επερχόμενη Αποκάλυψη. Με τα έργα τους παροτρύνουν την ανθρωπότητα να προστατεύσει τη Γη από τους διάφορους εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους.Επίσης την προετοιμάζουν έστω και υποσυνείδητα για τομοιραίο και την κάνουν να αντιληφθεί πως για να διατηρήσειτην ύπαρξη της ίσως χρειαστεί κάποια στιγμή να αποικήσει κόσμους μακριά από το μητρικό της πλανήτη.

Πρώτα Έργα

Ο Τελευταίος Άνθρωπος (Le Derniere Homme) του Jean-Baptiste Cousin θεωρείται η πρώτη ιστορία που αναφέρεται στο τέλος του κόσμου. Γράφτηκε το 1805 σε ποιητική πρόζα καιπεριγράφει ένα στείρο κόσμο όπου το τελευταίο ζευγάρι ανθρώπων αποφασίζει με την παρότρυνση του Αδάμ να μην κάνει παιδιά και συνεπώς να δώσει ένα τέλος στην ύπαρξη της φυλής μας. Η Mary Shelley, επηρεασμένη από το έργο του Cousin, έγραψε την πρώτη ιστορία επιστημονικής φαντασίας που διηγείται αποκαλυπτικά γεγονότα. Το ομώνυμο έργο της γράφτηκε το 1826 και περιγράφει τη σταδιακή εξάλειψη του ανθρώπινου πληθυσμού από πανούκλα.

Επιδημίες και Μόλυνση

Τα επόμενα χρόνια εμφανίστηκαν αρκετές ιστορίες που αναφέρονται στην εξάπλωση ασθενειών. Γεγονός απόλυτα φυσιολογικό αφού εκείνη την εποχή οιεπιδημίες θέριζαν τον ανθρώπινο πληθυσμό. Κάποιοι συγγραφείς τις συνέδεσανμάλιστα μετημόλυνση του περιβάλλοντος. Για παράδειγμα, Ο Χαμός της Σπουδαίας Πόλης (The Doom of the Great City, 1880) του William De Lisle Hay περιγράφει το πέρασμα μιας φονικής ομίχλης από το Λονδίνο που αφήνει στο πέρασμά της δεκάδες χιλιάδες νεκρούς και το μετατρέπει σε νεκρή πόλη. Παρομοίως, είκοσι χρόνια αργότερα, ο Fred White στη εξάτομη σειρά Ο Χαμός του Λονδίνου (The Doom of London)περιγράφει την Αγγλική πρωτεύουσα να πλήγεται από συνεχόμενες καταστροφές, όπως μια επιδημία που προκλήθηκε από τη μόλυνση. Μια άλλη σημαντική ιστορία είναι η Κόκκινη Πανούκλα(The Scarlet Plague, 1914) του Jack London. Ο ομώνυμος λοιμός εξαλείφει το μεγαλύτερο μέρος του γήινου πληθυσμού χωρίς ωστόσο αυτή η συμφορά να βοηθήσει την ανθρωπότητα να απαλλαγεί από τις αιώνιες αδυναμίες της όπως η απληστία και η δίψα για εξουσία.

Παρά το γεγονός ότι ασθένειες όπως η πανούκλα σταδιακά αντιμετωπίστηκαν, ο φόβος για την εμφάνιση επιδημιών συνέχισε να υπάρχει. Έτσι οι συγγραφείς επινόησαν νέες, εμπνευσμένοι από τις επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Earth Abides (1949) του George Stewart,όπου ένας αερομεταφερόμενος ιός θέτει σε κίνδυνο της ύπαρξη του ανθρώπινου είδους. Επίσης στο Ζωντανός Θρύλος (Ι Am Legend, 1954) του Richard Matheson ένα βακτήριο μετατρέπει τους ανθρώπους σε ένα είδος βαμπίρ.

Οικολογική Καταστροφή

Ιοί και βακτήριαθα μπορούσαν επίσης να οδηγήσουν σε μιας οικολογικήκαταστροφή. Για παράδειγμα, Ο Θάνατός του Γρασιδιού (The Death of Grass, 1956) του John Christopher περιγράφει την καταστροφή των καλλιεργειών από ένα ιό που οδηγεί την ανθρωπότητα σε μια περίοδο πείνας και αναταραχής. Άλλα βιβλία που πραγματεύτηκαν τους κινδύνους μια οικολογικής καταστροφής είναι τα Nordenholt’s Million (1923) του J.J. Connington και Ο Άνθρωπος που Μισούσε τις Μύγες (The Man Who Hated Flies, 1929). Στο τελευταίο, η εφεύρεση ενός πανίσχυρου εντομοκτόνου διαταράζει την γονιμοποίηση των φυτών οδηγώντας στην καταστροφή της αγροτικής παραγωγής. Αντιθέτως στο Πιο Πράσινο απ’ότι Νομίζεις (Greener Than you Think, 1947) του Ward Moore μια φόρμουλα για την ανάπτυξη των φυτών προκαλεί μια εντυπωσιακή αύξηση στη χλωρίδα, η οποία κυριολεκτικά κατακλύζει τον πλανήτη. Ένα από τα πιο γνωστά βιβλία είναι Η Ώρα των Τριφίδων του John Wyndham (The Day of the Triffids, 1951). Πραγματεύεται τις επιδράσεις της εμβιομηχανικής καθώς περιγράφει την εμφάνισηενός επιθετικού είδους φυτών.

Με το πέρασμα των χρόνων ο φόβος μιας οικολογικής καταστροφής γίνεταιόλο και μεγαλύτερος εμπνέοντας ταυτόχρονα τους συγγραφείς. Στo Burning World (1964) του James Ballard ραδιενεργά απόβλητα που καταλήγουν στους ωκεανούς σταματούν το κύκλο του νερού και τη βροχή προκαλώντας παγκόσμια ξηρασία. Ο John Brunner στο The Sheep Look Up (1972) περιγράφει μια δυστοπική κοινωνία όπου η μόλυνση έχει μετατρέψει σε εφιάλτη τη ζωή των ανθρώπων. Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί το Oryx and Crake (2003) της MargaretAtwood. Η Καναδή συγγραφέας παρουσιάζει την ανθρωπότητα να βαδίζει προς την καταστροφή λόγω των κλιματικών αλλαγών μέχρι τη στιγμή που ένας θανατηφόρος ιός της δίνει το τελειωτικό χτύπημα.

Κίνδυνος από Ψηλά

Ο άνθρωπος ενδέχεται βέβαια να μην είναι υπεύθυνος της καταστροφής του. Οι εξωτερικοί κίνδυνοι φαντάζουν εξίσου απειλητικοί, όπως για παράδειγμα η σύγκρουση με κάποιο ουράνιο σώμα. Ακόμα και οι αρχαίοι λαοί ένιωθαν τους κινδύνους που κρύβει ο ουρανός συνδέοντας τα κοσμικά φαινόμενα με κάποια επικείμενη καταστροφή. Στις μέρες μας οι επιστήμονες θεωρούν αρκετά πιθανό αυτό το σενάριο. Μάλιστα ισχυρίζονται πως ο πλανήτης μας ήδη έχει πληγεί σοβαρά στο μακρινό παρελθόν από σφοδρές συγκρούσεις όπως αυτή που οδήγησε στον αφανισμό των δεινοσαύρων. Τη σοβαρότητα αυτού του κινδύνου καταδεικνύει και η ενασχόληση της NASAμε την πρόβλεψη εμφάνισης μετεωριτών σε κοντινή απόσταση από τη Γη.

Ο πρώτος λογοτέχνης που έγραψε για τις αρνητικές επιπτώσεις της στενής επαφής με κάποιο ουράνιο σώμα ήταν ο Retif de la Bretonneς το Les Posthumes (1802), σημειώνοντας πως το πέρασμα ενός κομήτη σε κοντινή απόσταση από τη Γη θα προκαλούσε τεράστιες παλίρροιες. Τριάντα χρόνια αργότερα ο Αμερικάνος ποιητής Oliver Wendell Holmes στο ποίημα «Ο Κομήτης» αναφέρθηκε στις καταστρεπτικές συνέπειες της σύγκρουσης ενός κομήτη με τη Γη. Αργότερα γράφτηκε Ο Διάλογος Ανάμεσα στον Ήρω και την Ερμιόνη (The Conversation of Eiros and Charmion, 1839)του Έντγκαρ Άλλαν Πόε. Ο σπουδαίος Αμερικανός λογοτέχνης υποστήριξε πως ακόμα και το κοντινό πέρασμα ενός κομήτη μπορεί να αποδειχθεί μοιραίο.

Ένα από τα σημαντικότερα έργα ήταν Το Αστέρι (The Star, 1897) του H.G. Wells. Ένα πλανητοειδές συγκρούεται με τον Ποσειδώνα  δημιουργώντας ένα νέο αστέρι που κατευθύνεται προς τον Ήλιο. Όσο πλησιάζει τη Γη προκαλεί καταστροφικά φαινόμενα όπως το λιώσιμο των πάγων, εκκρίσεις λάβας και γιγάντια κύματα. Τελικά η Γη τη τελευταία στιγμή αποφεύγει τη σύγκρουση ενώ οι ελάχιστες επιζώντες βρίσκουν καταφύγιο κοντά στους πόλους όπου δημιουργούν μια νέα ανθρώπινη κοινωνία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και Το Τέλος του Κόσμου (The End of the World, 1903) του Καναδού αστρονόμου SimonNewcomb. Ένα ουράνιο σώμα συγκρούεται με τον Ήλιο. Η θερμότητα που εκπέμπεται από τη σύγκρουση καταστρέφει τη Γη. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στο Τέλος (Finis, 1906) του επίσης Καναδού Frank Pollock. Ένα νέο αστέρι σταδιακά εξελίσσεται σε δεύτερο ήλιο ο οποίος κατακαίει τη Γη. Αξίζει τέλος να αναφερθούμε και στο Όταν οι Κόσμοι Συγκρούονται (When Worlds Collide, 1933) του PhilipWylie. Δυο πλανήτες εισβάλουν στο ηλιακό μας σύστημα. Ό πρώτος καταστρέφει τη Γη αλλά ο δεύτερος προσφέρει καταφύγιο στους ελάχιστους που καταφέρνουν να διαφύγουν.

 Ακραίες Καιρικές Συνθήκες

Η καταστροφή του κόσμου από ακραία καιρικά φαινόμενα απασχολεί την ανθρωπότητα από την αρχαιότητα. Μάλιστα αρκετές παραδόσεις κάνουν αναφορά σε μια περίοδο συνεχόμενης βροχής που οδήγησε σε κατακλυσμό. Στην εποχή μας με το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την αλλαγή των κλιματικών συνθηκών ένα τέτοιο σενάριο καταστροφής θεωρείται αρκετά πιθανό.

Μια από τις πρώτες ιστορίες επιστημονικής φαντασίας που αναφέρθηκε σε ακραία καιρικά φαινόμενα ήταν Ο Δεύτερος Κατακλυσμός (The Second Deluge)του Garret Serviss. Ο πλανήτης μας περνάει μέσα από ένα νεφέλωμα το οποίο προκαλεί εκτεταμένες βροχές και πλημμύρες. Παρόμοιο θέμα πραγματεύεται και Η Πλημμύρα (Deluge, 1927)του Fowler Wright όπου αιτία του κατακλυσμού είναι μια γιγάντια καταιγίδα. Αντιθέτως ο Ιάπωνας Kobo Abe παρουσιάζει το λιώσιμο των πάγων ως κύριο παράγοντας της καταστροφικής πλημμύρας στο Dai-Yon Kampyōki (μεταφρασμένο στα Αγγλικά ως Inter Ice Age 4). Επίσης συλλαμβάνει την ιδέα ενός νέου είδους ανθρώπων προσαρμοσμένων να ζουν στο νερό.

Ο Joseph Ballardέγραψε με τη σειρά του το Drowned World το οποίο αναφέρεται στο λιώσιμο των πάγων από την ηλιακή ακτινοβολία. Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει και Ο Άνεμος από το Πουθενά (The Wind from Nowhere,1961). Εκεί ο Ballard αναφέρεται στις επιπτώσεις που έχει στην κοινωνία η εμφάνιση γιγαντιαίων τυφώνων. Σε καταστρεπτικούς ανέμους που προκλήθηκαν από την κλιματική αλλαγή αναφέρθηκαν αρκετά αργότερα, το 1994, και οι John Barnes και Bruce Srerling με τα Mother of Storms και Heavy Weather αντίστοιχα.

Άλλοι συγγραφείς ασχολήθηκαν με την αύξηση της θερμοκρασίας και τις επιπτώσεις της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Arthur Herzog με το Heat (1977) στο οποίο η αύξηση των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα απειλεί τον πλανήτη. Ένα άλλο έργο που παρουσίασε τους κινδύνους περιβαλλοντικής καταστροφής ήταν τοNature’sEnd (1986) των Whitley Strieberκαι James Kunekta.Το γήινο περιβάλλον δε μπορεί πλέον να συντηρήσει τον ανθρώπινο πληθυσμό. Οι αρχές μάλιστα σχεδιάζουν να μοιράσουν χάπια στους πολίτες, το ένα τρίτο των οποίων οδηγεί στο θάνατο. Από τη δεκαετία του ενενήντα όλο και περισσότεροι λογοτέχνες έγραψαν ιστορίες για την καταστροφή του περιβάλλοντος από καιρικές συνθήκες όπως ο Norman Spinrad με το Greenhouse Summer (1999) και ο Kim Stanley Robinson με το Forty Signs of Rain (2004).

Πυρηνικός Πόλεμος

Ο κίνδυνος πυρηνικού ολοκαυτώματος επισημάνθηκε από τους συγγραφείς πολύ πριν την πρώτη έκρηξη ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα το 1945. Ο πρώτος που αναφέρθηκε στην απελευθέρωση ατομικής ενέργειας ήταν ο Julian Hawthorne στο The Uncertainty About Mr Kippax (1892). Τρία χρόνια αργότερα ο Robert Cromie κατέδειξε την καταστρεπτική της δράση στο The Crack of Doom όπου ένα πυρηνικό πείραμα καταστρέφει ένα νησί. Αργότερα ο H.G. Wells προέβλεψε τη χρήση ατομικών βομβών σε ένα παγκόσμιο πόλεμο στο The World Set Fire (1914). O Wells,όπως και ο Harold Nicolson με το Public Facesτο 1932, μάλιστα θεώρησε ότι η απειλή ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος θα οδηγήσει στην κατάργηση των πυρηνικών όπλων.

Δυστυχώς όχι μόνο κάτι τέτοιο δε συνέβη αλλά πυρηνικές βόμβες χρησιμοποιήθηκαν στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Τα δραματικά γεγονότα που ακολούθησαν ενέπνευσαν πολλούς συγγραφείς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Judith Merril η οποία στο The Shadow on the Hearth (1950) εστιάζεται στην προσπάθεια μιας οικογένειας να επιβιώσει μέσω ενός μπαράζ πυρηνικών επιθέσεων. Την ίδια εποχή γράφτηκαν το The Smuggled Atom Bomb του PhilipWylie το οποίο αναφέρεται στην πιθανότητα τρομοκρατικών επιθέσεων με ατομικές βόμβες. Τα βιβλία που ακολούθησαν συνέχισαν να είναι το ίδιο απαισιόδοξα όσον αφορά την επιβίωση της φυλής μας όπως το Level 7 (1959) του Mordecai Roshwald και το On the Beach (1957) του Nevil Shute (1957). Το τελευταίο περιγράφει την Αυστραλία να αναμένει το μοιραίο καθώς όλο το Βόρειο Ημισφαίριο του πλανήτη μας έχει καταστραφεί και η ραδιενέργεια κατευθύνεται προς το νότο.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι ιστορίες που αναφέρονται στην εμφάνιση πυρηνικού χειμώνα. Σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι πιθανό πως  μετά από αλλεπάλληλες ατομικές επιθέσεις, σωματίδια θα υψωθούν και θα καλύψουν την ατμόσφαιρα μειώνοντας αισθητά το ποσοστό ηλιακής ακτινοβολίας. Ο Frederic Pohl περιέγραψε τη ταχύτατη εξάπλωση του φαινομένου στο Fermi and Frost (1985) ενώ η Tatyana Tolstaya δίνει μια εκτενή αναφορά εστιάζοντας στη Ρωσία στο Kys (2000).

Φυσικά υπήρχαν και συγγραφείς περισσότερο αισιόδοξοι για το μέλλον της ανθρωπότητας. Για παράδειγμα στο Davy (1964) του Edgar Pangborn ένας έφηβος παίζει σημαντικό στην αναγέννηση της ανθρωπότητας τρεις αιώνες μετά το πυρηνικό ολοκαύτωμα που συνέβη στον πλανήτη. Στο θάρρος των επιζώντων και στην ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον εστιάζουν και άλλα μυθιστορήματα όπως το Damnation Alley (1969)του Robert Zelazny και το Postman(1985) του David Brin. Στο τελευταίο ένας άνδρας βρίσκει το βαν ενός ταχυδρόμου και αποφασίζει να παραδώσει τα γράμματά δίνοντας έτσι ελπίδα στους υπόλοιπους επιζώντες.

Σίγουρα το μέλλον επιφυλάσσει αρκετές επικίνδυνες καταστάσεις για την ανθρωπότητα. Οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας θα συνεχίσουν την προσπάθεια πρόβλεψης αυτών των κινδύνων. Ταυτόχρονα θα προσπαθούν να αφυπνίσουν τις ανθρώπινες κοινωνίες δείχνοντας σε όλους μας πως παρά τις όποιες πολιτισμικές, θρησκευτικές και κοινωνικές διαφορές, ανήκουμε στην ίδια φυλή και έχουμε την υποχρέωση να διαφυλάξουμε τόσο την ύπαρξή μας όσο και το μητρικό μας πλανήτη.

200px-The_Wind_from_Nowhere_1st200px-TheSheepLookUpearth abidesstar-cover-smwhen worlds collide


Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 21 του περιοδικού Φανταστικά Χρονικά

Βιβλιογραφία: Ashley Mike, Out of this World: Science Fiction but not as you Know it. London: British Library, 2011

The following two tabs change content below.

Κουνουγάκης Μάνος

Γεννήθηκε το 1985 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο του Έσσεξ με ειδίκευση στην Αμερικάνικη Λογοτεχνία. Η διδακτορική του έρευνα εστιάζει στις τραγωδίες της Αγγλικής Παλινόρθωσης. Συγγραφικά ασχολείται με το διήγημα, την ποίηση και τη θεατρική γραφή. Κείμενα, άρθρα και μεταφράσεις του έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανήκει στη τριμελή συντακτική ομάδα του περιοδικού Prachya Review, από το Mπαγκλαντές. (www.prachyareview.com/)

Latest posts by Κουνουγάκης Μάνος (see all)

About The Author

Γεννήθηκε το 1985 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο του Έσσεξ με ειδίκευση στην Αμερικάνικη Λογοτεχνία. Η διδακτορική του έρευνα εστιάζει στις τραγωδίες της Αγγλικής Παλινόρθωσης. Συγγραφικά ασχολείται με το διήγημα, την ποίηση και τη θεατρική γραφή. Κείμενα, άρθρα και μεταφράσεις του έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανήκει στη τριμελή συντακτική ομάδα του περιοδικού Prachya Review, από το Mπαγκλαντές. (www.prachyareview.com/)

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *