Select Page

Σε Ξένους Κόσμους του Μάνου Κουνουγάκη

Σε Ξένους Κόσμους του Μάνου Κουνουγάκη

      Τι υπέροχο και καταπληκτικό Σχέδιο έχουμε εδώ για το μεγαλείο 
της Απεραντοσύνης του Σύμπαντος. Τόσοι Ήλιοι, τόσες Γαίες…!
Christiaan Huyge


«Τι υπάρχει εκεί έξω;» Το άγνωστο εδώ και αιώνες ελκύει την ανθρωπότητα. Μια ματιά στον έναστρο ουρανό ξυπνάει στον καθένα μας την επιθυμία να ταξιδέψει σε όλους αυτούς τους άπειρους κόσμους. Πριν η εξερεύνηση αυτή καταστεί δυνατή μέσω της τεχνολογίας, η λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας κατάφερε να πραγματοποιήσει νοητά αυτά τα ταξίδια και να καθοδηγήσει την ανθρωπότητα προς την κατάκτηση της απεραντοσύνης του διαστήματος.

Όμως, πριν στρέψουμε το βλέμμα μας προς τον ουρανό, αξίζει να αναφερθούμε και στο δικό μας πλανήτη. Για τους αρχαίους ακόμα και η Γη αποτελούσε ξένο τόπο καθώς πολλές περιοχές της παρέμεναν ανεξερεύνητες. Η λογοτεχνία κάθε εποχής αντικατοπτρίζει την επιθυμία εξερεύνησης αυτών των περιοχών με ιστορίες που περιγράφουν φανταστικές περιπέτειες τολμηρών εξερευνητών σε παράξενα νησιά, ωκεανούς και ηπείρους.

Πολλοί μελετητές θεωρούν απαρχή της άνθισης αυτών των ιστοριών τη Ρωμαϊκή περίοδο. Δυστυχώς ελάχιστες σώζονται. Για παράδειγμα, στο σατυρικό έργο Αληθής Ιστορία του Λουκιανού οι ταξιδιώτες αφού περνάνε τις Ηράκλειες Στήλες και επισκέπτονται μυστηριώδη νησιά, μεταφέρονται μέσω μιας καταιγίδας στο Φεγγάρι. Την εποχή των μεγάλων εξερευνήσεων υπήρξε μια νέα άνθιση του είδους. Μάλιστα κάποιοι εξερευνητές υπερέβαλαν στην περιγραφή των ταξιδιών τους μετατρέποντάς τα έτσι σε ιστορίες φαντασίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο John de Mandeville ο οποίος στα Ταξίδια (Travels,1370) ισχυρίστηκε ότι έφτασε σε νησιά των Ανατολικών Ινδιών όπου κατοικούσαν κύκλωπες ή άνθρωποι με μάτια στους ώμους. Κάποια από τα σημαντικότερα έργα που γράφτηκαν ήταν Τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ (Gulliver’s Travels, 1726) του Jonathan Swift, Η Ζωή και οι Περιπέτειες του Πίτερ Οίλκινς (The Life and Adventures of Peter Wilkins, 1751) του Robert Paltock και Οι περιπέτειες του Βαρόνου Μινχάουζεν, (Baron Munchausen’s Narrative of his Marvelous Travels, 1785) του Rudolf Erich Raspe.

Καθώς η επιφάνεια του πλανήτη σταδιακά εξερευνιόταν οι συγγραφείς συνέχισαν την αναζήτηση του αγνώστου στο εσωτερικό του πλανήτη. Χαρακτηριστικό έργο είναι το Ταξίδι στο Κέντρο της Γης (Voyage au centre de la Terre, 1864) του Ιουλίου Βερν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το σατυρικό βιβλίο Το Υπόγειο Ταξιδι του Νίλ Κλιμ (Nicolai Klimii Ιter Subterraneum, 1741) του Ludvig Holberg. Ο Δανο-Νορβηγός φιλόσοφος και συγγραφέας περιγράφει ένα μικρό ηλιακό σύστημα μέσα στο εσωτερικό της Γης. Ο κεντρικός ήρωας εξερευνώντας ένα σπήλαιο στη Κοπεγχάγη μέσω μιας τρύπας βρίσκεται να αιωρείται γύρω από το εσωτερικό ηλιακό σύστημα και αργότερα πέφτει στον πλανήτη Ναζάρ όπου συναντάει το ντόπιο πληθυσμό.

Με την εξέλιξη της τεχνολογίας και τον εμπλουτισμό της ανθρώπινης γνώσης η Γη μας έπαψε να αποτελεί άγνωστο τόπο. Έτσι οι συγγραφείς στράφηκαν προς το διάστημα, το οποίο αποτελούσε πόλο έλξης από την αρχαιότητα. Φυσικά ο δορυφόρος της Γης, το πιο κοντινό και συνάμα εντυπωσιακό ουράνιο σώμα, κέντρισε πρώτος το συγγραφικό ενδιαφέρον. Το μεγαλύτερο πρόβλημα που είχαν να αντιμετωπίσουν οι συγγραφείς ήταν το ταξίδι από τη Γη στη Σελήνη. Σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, ο έναστρος ουρανός και η Γη ήταν ένα και το αυτό. Έτσι ο πιο εύκολος τρόπος ταξιδιού στο φεγγάρι ήταν το να πετάξουν σαν τα πουλιά μέσα από την ατμόσφαιρα. Παραδείγματος χάριν, σε μια άλλη ιστορία του Λουκιανού, τον Ίκαρομένιππο, ο πρωταγωνιστής βάζει στην πλάτη του φτερά και πετάει μέχρι τη Σελήνη. Ο όρος του διαστημικού ταξιδιού χρησιμοποιήθηκε πολύ αργότερα όταν κατανοήθηκε ότι η γήινη ατμόσφαιρα έχει όρια. Μέχρι τότε η ιδέα του πετάγματος δεν εγκαταλείφθηκε όπως στο Άνθρωπος στο Φεγγάρι (Man in the Moon 1638) του επισκόπου Francis Godwin, το οπoίο θεωρείται το πρώτο βιβλίο Επιστημονικής Φαντασίας που γράφτηκε στην Αγγλική.

Σταδιακά οι συγγραφείς άρχισαν να εναρμονίζονται και με τις τεχνολογικές εξελίξεις, Έτσι άρχισαν να παρουσιάζουν ταξίδια με πολύπλοκες μηχανές όπως ο Cyrano de Bergerac στο Ο Άλλος Κόσμος ή Οι Πολιτείες και οι Αυτοκρατορίες της Σελήνης (L’Autre Monde ou les États et Empires de la Lune, 1657), ο Antonio Marques y Espejo με Το Ταξίδι ενός Φιλοσόφου στη Σελήνη (Viaje de un Filósopho a Selenópolis ,1804) ή ο Joseph Artley που πρώτος επινόησε ένα αντί-βαρυτικό υλικό στο Ένα ταξίδι στο Φεγγάρι (A Voyage to the Moon, 1827). Η ιδέα της χρήσης πύραυλου πρωτοεμφανίστηκε το 1865 από τον Achille Eyraud στο Ταξίδι στην Αφροδίτη (Voyage a Venus, 1865).

Οι περιγραφές της Σελήνη φυσικά απείχαν αρκετά από την πραγματικότητα. Κυριότερη διαφορά η ύπαρξη εξωγήινων. Για παράδειγμα ο H.D. Wells στο Οι Πρώτοι Άνθρωποι στο Φεγγάρι (The First Men in Moon, 1901) αναφέρεται στους Σεληνίτες που ζουν κάτω από την επιφάνεια της Φεγγαριού. Αντιθέτως, ο Edmont Hamilton τους τοποθετεί στη σκοτεινή πλευρά του στο Η Άλλη Πλευρά του Φεγγαριού (The Other Side of Moon, 1929). Επίσης, αξίζει να αναφερθεί ότι το Φεγγάρι δεν υπήρξε πάντα φιλόξενος κόσμος στη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας. Ο Πολωνός Jerzy Zulawski στη τριλογία του περιγράφει τους κίνδυνους εξερεύνησης του δορυφόρου της Γης. Στο πρώτο βιβλίο της σειράς, Στη ασημένια Σφαίρα (On the Silver Globe, 1901), διαβάζουμε για το σκληρό αγώνα των τριών επιζώντων ενός διαστημικού ατυχήματος να επιζήσουν στη εχθρική, σκοτεινή πλευρά της Σελήνης. Την ίδια εποχή οι δυτικοί λογοτέχνες κρατούσαν αισιόδοξη στάση όσον αφορά τα διαστημικά ταξίδια. Αρκετά αργότερα, συγγραφείς όπως ο Frank Kelly με την Τραγωδία του Φεγγαριού (The Moon Tragedy, 1933), ο John Campbell με Το Φεγγάρι είναι Κόλαση (The Moon is Hell 1951) και ο Arthrur Clarke με το Ναυάγιο στη Σελήνη (Α Fall of Moondust, 1961) επισήμαναν πρώτοι τους κινδύνους εξερεύνησης της Σελήνης και γενικότερα του διαστήματος.

Ο Άρης ήταν το επόμενο ουράνιο σώμα που κέντρισε το συγγραφικό ενδιαφέρον. Σε αυτό το γεγονός συντέλεσε η λανθασμένη άποψη για την ύπαρξη τεχνικών καναλιών στην επιφάνεια του πλανήτη, προϊόν πιθανότατα ενός τεχνολογικά αναπτυγμένου πολιτισμού. Έτσι ο Άρης έγινε το επίκεντρο πολλών ιστοριών σε περιοδικά και βιβλία όπως το Across the Zodiac (1880) του Percy Greg, την πρώτη γνωστή ιστορία που εξελίσσεται στον Άρη, στην οποία μάλιστα πρωτοεμφανίστηκε και ο όρος «αστροναύτης». Ένα άλλο ενδιαφέρον βιβλίο είναι το Ταξίδι στον Άρη (Journey to March (1894) του Gustavus Pope που περιγράφει τρία είδη Αρειανών: μπλε, κίτρινους και κόκκινους. Πρέπει να σημειωθεί πως τα περισσότερα βιβλία περιέγραφαν μια τρομερή ανάπτυξη και ευημερία των Αρειανών όπως το Κόκκινο Αστέρι (Krasnaya Zvezda, 1908) του Alexander Bogdanov και το Unveiling a Parallel (1893) των Alice Jones και Ella Merchant οι οποίες παρουσιάζουν τον κόκκινο πλανήτη σαν μια ουτοπική, αναπτυγμένη κοινωνία γυναικών.

Σταδιακά οι λογοτέχνες ασχολήθηκαν και με τους υπόλοιπους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος. Έπειτα το ενδιαφέρον στράφηκε μακριά από τη γειτονιά μας σε άλλα ηλιακά συστήματα και γαλαξίες. Παρά τις χαώδεις αποστάσεις οι συγγραφείς εμπνευσμένοι και από τις τεχνολογικές εξελίξεις επινόησαν ποικίλους τρόπους ταξιδιού όπως σκάφη που κινούνται με ταχύτητες γρηγορότερες του φωτός, διαστημικά άλματα στο χωροχρόνο ή ρομπότ αστροναύτες.

Η απεραντοσύνη του διαστήματος έδωσε τη δυνατότητα στους συγγραφείς να πλάσουν ποικίλους κόσμους διαφορετικούς από τη Γη με δικούς τους φυσικούς νόμους, πανίδα και χλωρίδα. Σε κάποιους από αυτούς η ανθρώπινη επιβίωση είναι εξαιρετικά δύσκολη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο πλανήτης Mesklin στην Αποστολή στη Βαρύτητα (Mission in Gravity, 1954) του Hal Clement. Οι ωκεανοί του αποτελούνται από μεθάνιο και η ατμόσφαιρα από αμμωνία. Περιστρέφεται τόσο γρήγορα που η μέρα διαρκεί μόνο εννέα λεπτά. Άλλος ένας εχθρικός κόσμος είναι ο πλανήτης Pyrrus που εμπνεύστηκε ο Harry Harrison στο Deathworld (1960). Είναι ένας ραδιενεργός κόσμος με ακραία καιρικά φαινόμενα, συχνούς σεισμούς και εκρήξεις ηφαιστείων. Τόσο τα ζώα όσο και τα φυτά είναι επικίνδυνα για των άνθρωπο. Επίσης αξίζει να αναφερθούμε στο Dragon’s Egg (1980) του Robert Forward. O Αμερικανός φυσικός και συγγραφέας δημιούργησε ένα κόσμο όπου η έλξη της βαρύτητας είναι 67 δισεκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από της Γης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι πλανήτες που έχουν κάποιο είδος συνείδησης όπως η Γαία στο Foundation Edge (1982) του Isaac Asimov. Στη Γαία όλα τα πλάσματα συνδέονται τηλεπαθητικά, ακόμα και η ανόργανη ύλη καθιστώντας τον ίδιο τον πλανήτη «ζωντανό οργανισμό». Στο Solaris (1961) του Stanislaw Lem, ο ωκεανός που καλύπτει τον ομώνυμο πλανήτη είναι ένας εξαιρετικά ευφυής οργανισμός, ικανός να διαβάζει και να μελετάει τις σκέψεις των γήινων επιστημόνων.

Πέρα από τους ίδιους τους κόσμους, οι συγγραφείς αναρωτήθηκαν για τις μορφές ζωής που κατοικούν σε αυτούς στην προσπάθεια να δώσουν μια απάντηση στο ερώτημα: «Είμαστε μόνοι;» Η ανθρώπινη φαντασία έδωσε ποικίλες μορφές και χαρακτηριστικά στους εξωγήινους. Ωστόσο, στις πρώτες ιστορίες ο ανθρωπομορφισμός είναι φανερός. Παραδείγματος χάριν ο Λουκιανός αναφέρθηκε σε ανθρωπόμορφα όντα με κεφάλι σκυλιού και ο Cyrano de Bergerac σε ανθρώπους-άλογα. Αργότερα η περιγραφή των εξωγήινων συμβάδισε με τις επιστημονικές ανακαλύψεις. Πρώτος ο Γερμανός αστρονόμος και συγγραφέας Johannes Kepler παρουσίασε τους κατοίκους της Σελήνης να έχουν προσαρμοστεί στις ακραίες θερμοκρασίες του κόσμου τους στο Somnium (1634). Αργότερα με τη θεωρία της εξέλιξης των ειδών και της προσαρμογής στο φυσικό περιβάλλον και άλλοι συγγραφείς εγκατέλειψαν τον ανθρωπομορφισμό και εμπνεύστηκαν διάφορες ράτσες εξωγήινων. Έτσι η βιοποικιλότητα της γης μεταφέρθηκε νοητά και στο διάστημα. Για παράδειγμα στο Uranie (1890) του αστρονόμου-συγγραφέα Camille Flammarion ο κεντρικός του ήρωας συναντάει εξωπραγματικά όντα: κάποια αποτελούνται από φως, κάποια αναγεννιούνται και άλλα μοιάζουν με λιβελούλες. Την ίδια συμπαντική πολυπλοκότητα περιέγραψε και ο Βρετανός Olaf Stapleton στον Κατασκευαστή των Άστρων (Star Maker ,1937). Εντυπωσιακά πλάσματα δημιούργησε και ο Frank Herbert στο Whipping Star.(1970) Είναι τόσο ισχυρά που υπάρχουν σε κάθε διάσταση και εμφανίζονται στους ανθρώπους σαν αστέρια.

Άλλοι συγγραφείς δημιούργησαν εξωγήινους-ρομπότ. Κάποια από αυτά είναι εχθρικά όπως τα Mech στο Across the Sea of Suns (1984) του Gregory Benford, τα οποία καταστρέφουν κάθε οργανική μορφή ζωής. Άλλα είναι πιο αναπτυγμένα από τους ανθρώπους. Στο Ταξίδι στο Φαρεμίντο (Utazás Faremidóba, 1916) του Frigyes Karinthy, ο Γκιούλιβερ σε μια νέα περιπέτεια ταξιδεύει στον πλανήτη Φαρεμίντο όπου κατοικούν αναπτυγμένες μηχανές υψηλής νοημοσύνης που επικοινωνούν με μουσική. Από την άλλη πλευρά, κάποιοι συγγραφείς χρησιμοποίησαν τα ρομπότ σαν απεσταλμένους της ανθρωπότητας. Στην Ακούσια Νίκη (Victory Unintentional, 1942) του Asimov τα ρομπότ που στέλνουν οι άνθρωποι στο Δία εντυπωσιάζουν τόσο πολύ τους εχθρικούς Δίινους που τους αναγκάζουν να ακυρώσουν την επίθεση τους στη γήινη αποικία του Γανυμήδη και να συνθηκολογήσουν με την ανθρωπότητα.

Πέρα από την εξερεύνηση του διαστήματος οι λογοτέχνες σταδιακά εστίασαν και στην αποίκηση του. Τα πρώτα ουράνια σώματα που τράβηξαν το ενδιαφέρον τους ήταν φυσικά η Σελήνη και ο Άρης με βιβλία όπως το The Birth of a New Republic (1931) των Jack Williamson και Miles Breuer, το The Moon is a Harsh Mistress (1966) του Robert Heinlein και το The Martian Chronicles (1950) του Ray Bradbury στο οποίο άποικοι και ντόπιοι «συγκρούονται» και τελικά οι τελευταίοι αφανίζονται εξαιτίας των Γήινων ιών.

Για να κατοικήσουν μόνιμα οι άποικοι στους ξένους κόσμους ήταν αναγκαίο να τροποποιήσουν το περιβάλλον των ίδιων των πλανητών ώστε να γίνει παρόμοιο με της Γης. Μια διαδικασία που έγινε γνωστή με τον αγγλικό όρο “terraforming” που πρώτα ειπώθηκε στο Collision Orbit (1942) του Jack Williamson, το οποίο αναφέρεται στον Άρη. Πέρα από τον κόκκινο πλανήτη οι συγγραφείς παρουσίασαν το μετασχηματισμό πολλών άλλων κόσμων, φανταστικών ή πραγματικών όπως της Αφροδίτης στο Venus of Dreams (1986) της Pamela Sargent.

Φυσικά εκτός από τις συγκρούσεις, υπάρχουν αρκετά βιβλία που περιγράφουν την αρμονική συμβίωση αποίκων και αυτοχθόνων. Για παράδειγμα, στο Πέταγμα του Δράκοντα (Dragonflight, 1968) της Anne McCaffrey οι άνθρωποι αποκτούν ένα ισχυρό δεσμό με τους «δράκους» του πλανήτη Pern στον Αστερισμό του Τοξότη και μαζί αντιμετωπίζουν τους κοινούς εχθρούς τους, τα Νήματα. Βέβαια οι άνθρωποι δεν επεμβαίνουν πάντα στους κόσμους που εξερευνούν. Στην Άνοιξη της Ελικόνια (Helliconua Spring, 1982) το πρώτο βιβλίο της τριλογίας του Brian Aldiss, οι άνθρωποι παρακολουθούν για χρόνια την εξέλιξη της ζωής και του πολιτισμού στον ομώνυμο πλανήτη από το διαστημικό τους σταθμό χωρίς να παρεμβαίνουν. Τέλος, άλλοι συγγραφείς οραματίστηκαν το Σύμπαν σαν ένα ενιαίο απέραντο Κόσμο. Για παράδειγμα, ο Σκοτσέζος συγγραφέας, Iain Banks, στις Culture Series (1987-2010) παρουσιάζει μια ουτοπική, διαγαλαξιακή κοινωνία πολλών διαφορετικών ειδών που διοικείται από όντα ανώτερης τεχνικής νοημοσύνης.

Σίγουρα το μέλλον επιφυλάσσει πολλές ακόμα εκπλήξεις στην ανθρωπότητα. Οι συγγραφείς σε ρόλο προφητών θα συνεχίζουν να αποκρυπτογραφούν το άγνωστο και να δείχνουν το δρόμο για νέους κόσμους. Όπως είπε και ο Εμμανουέλ Καντ στη Γενική Ιστορία της Φύσης και Θεωρία των Ουρανών: «Με βάση μια απλή υπόθεση ξεκίνησα ένα επικίνδυνο ταξίδι, και βλέπω κιόλας μπροστά μου το κατώφλι που οδηγεί σε νέους τόπους. Όσοι έχουν το θάρρος να συνεχίσουν την έρευνα θα πατήσουν το κατώφλι.»  

 

To άρθρο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο δέκατο-όγδοο τεύχος του περιοδικού Φανταστικά Χρονικά, την Άνοιξη του 2013.

Βιβλιογραφία: Ashley Mike, Out of this World: Science Fiction but not as you Know it. London: British Library, 2011.

The following two tabs change content below.

Κουνουγάκης Μάνος

Γεννήθηκε το 1985 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο του Έσσεξ με ειδίκευση στην Αμερικάνικη Λογοτεχνία. Η διδακτορική του έρευνα εστιάζει στις τραγωδίες της Αγγλικής Παλινόρθωσης. Συγγραφικά ασχολείται με το διήγημα, την ποίηση και τη θεατρική γραφή. Κείμενα, άρθρα και μεταφράσεις του έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανήκει στη τριμελή συντακτική ομάδα του περιοδικού Prachya Review, από το Mπαγκλαντές. (www.prachyareview.com/)

Latest posts by Κουνουγάκης Μάνος (see all)

About The Author

Γεννήθηκε το 1985 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο του Έσσεξ με ειδίκευση στην Αμερικάνικη Λογοτεχνία. Η διδακτορική του έρευνα εστιάζει στις τραγωδίες της Αγγλικής Παλινόρθωσης. Συγγραφικά ασχολείται με το διήγημα, την ποίηση και τη θεατρική γραφή. Κείμενα, άρθρα και μεταφράσεις του έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανήκει στη τριμελή συντακτική ομάδα του περιοδικού Prachya Review, από το Mπαγκλαντές. (www.prachyareview.com/)