Select Page

Ελληνικό Άνθος,Ελληνική Έκσταση: Η Ελλάδα στη Ζωή της H.D.

Ελληνικό Άνθος,Ελληνική Έκσταση: Η Ελλάδα στη Ζωή της H.D.

Η Αμερικάνα ποιήτρια και συγγραφέας Hilda Doolittle, γνωστή με τα αρχικά H.D., ήταν μια από τις σημαντικότερες γυναικείες φωνές του εικοστού αιώνα. Είχε αναπτύξει μια ιδιαίτερη, σχεδόν μυστικιστική σχέση με την Ελλάδα και τον πολιτισμό της. Μάλιστα το λογοτεχνικό της έργο βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην ελληνική παράδοση και γραμματεία. Ιδιαίτερα τα ποιήματά της βρίθουν από ελληνικές αναφορές. Έχουν ελληνικούς τίτλους όπως «Κίρκη», «Ευρυδίκη» και «Ελένη» και περιγράφουν ελληνικούς μύθους, θέματα και τοπία. Η H.D. επίσης εμπνεύστηκε από Έλληνες ποιητές, συγγραφείς και φιλοσόφους με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Σαπφώ και τον Ευριπίδη. Επιπλέον χρησιμοποίησε ελληνικά μυθολογικά προσωπεία στα ποιήματα δραματικού μονολόγου της ενώ και αρκετοί ήρωες μυθιστορημάτων της είναι μοντέρνες εκδοχές μυθολογικών προσώπων. Η ίδια μετέφρασε ελληνικά λογοτεχνικά έργα όπως την Ιφιγένεια εν Αυλίδι και συνέγραψε μελέτες για τη Σαπφώ και τον Ευριπίδη. Ιδιαίτερο λοιπόν ενδιαφέρον έχει η εξέταση των ελληνικών επιρροών στη ζωή της, οι οποίες συνέβαλαν στη δημιουργία αυτής της σημαντικής λογοτεχνικής προσωπικότητας.

Αν και μεγάλωσε στην Πενσυλβάνια των Ηνωμένων Πολιτειών, μακριά από τους ελληνικούς τόπους της ποίησής της, το πολιτισμικό της υπόβαθρο είχε ομοιότητες με το ελληνικό. Οι Μοραβϊανές θρησκευτικές πεποιθήσεις της κοινωνίας της, οι οποίες εστίαζαν στη θηλυκή πλευρά του θεού και στην ισότητα των δύο φύλων, έβρισκαν απήχηση στην παράδοση της προ-κλασσικής, μητριαρχικής Ελλάδας. Επίσης η αντίληψη του Θεού ως Αγάπη είναι πρώτιστης σημασίας τόσο στην Μοραβϊανή όσο και στην ελληνική ορθόδοξη εκκλησιαστική παράδοση. Φυσικά η H.D. δεν είχε επίγνωση αυτής της πολιτισμικής σύνδεσης κατά τη διάρκεια των παιδικών της χρόνων. Καθώς όμως εμβάθυνε στη μελέτη του ελληνικού πολιτισμού πίστεψε πως το δόγμα της είχε τις ρίζες του και στην ελληνική παράδοση. Η πρώτη επαφή της Doolittle με τον ελληνική γραμματεία έγινε στη Φιλαδέλφεια, όπου η οικογένειά της είχε μετακομίσει. Αρχικά διδάχθηκε αρχαία ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία στο Bryn Mawr College. Όμως εξαιτίας της κακής της υγείας διέκοψε τις σπουδές της μόλις στο δεύτερο έτος φοίτησής της. Συνέχισε να μελετάει στο σπίτι της για τα επόμενα πέντε χρόνια. Εκεί ήρθε σε επαφή με μια ευρεία γκάμα λογοτεχνικών κειμένων όπως τα παραμύθια των αδερφών Γκριμ και οι Αναγεννησιακοί ποιητές της Ιταλίας. Ωστόσο ιδιαίτερη εντύπωση της έκαναν οι Κλασσικοί. Αυτή η έλξη δεν ήταν τυχαία. Ο πατέρας της ήταν σπουδαίος αστρονόμος και η H.D. είχε μεγαλώσει σε ένα σπίτι όπου λέξεις όπως Κρόνος, Άρης και Αφροδίτη ακουγόταν συχνά. Έτσι ήταν λογικό, όπως ανέφερε και η ίδια, να ενδιαφερθεί για τον πολιτισμό από όπου προέρχονταν όλα αυτά τα γνώριμα σε εκείνη ονόματα.

Ο ποιητής Έζρα Πάουντ ήταν αυτός που την ώθησε στη συστηματική μελέτη της αρχαιοελληνικής λογοτεχνίας. Γνωρίστηκαν όταν η H.D. ήταν μόλις 15 χρονών και ο Πάουντ 16. Ο Πάουντ ενδιαφερόταν πολύ για τους κλασσικούς και είχε στην κατοχή του πολλά βιβλία που τα μοιραζόταν μαζί της. Συνήθιζαν να μελετούν μαζί και να συζητούν για τα έργα που διάβαζαν. Μάλιστα ο Πάουντ την αποκαλούσε Δρυάδα, από τις νύμφες των δέντρων της ελληνικής μυθολογίας. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που η H.D. ταυτίστηκε με ένα πρόσωπο του ελληνικού μύθου. Αργότερα θα χρησιμοποιούσε πολλά μυθολογικά γυναικεία προσωπεία στα ποιήματα δραματικού μονολόγου της για να εκφραστεί μέσα από την ποίησή της. Τελικά αρραβωνιάστηκαν αλλά εξαιτίας των αντιρρήσεων των γονιών της ο αρραβώνας διαλύθηκε και ο Πάουντ έφυγε για την Ευρώπη το 1908 με σκοπό να ακολουθήσει το ποιητικό του πεπρωμένο. Παρά τη φυγή του είχε ήδη βοηθήσει τη Doolittle να αποκτήσει γνώση των κλασσικών και να γράψει τους πρώτους της στίχους. Συνέχισαν να κρατούν επαφή δια αλληλογραφίας. Τελικά το 1911 αποφάσισε να ακολουθήσει τον Πάουντ στην Ευρώπη. Μια απόφαση που επηρέασε τα μέγιστα τόσο τη λογοτεχνική της διαδρομή όσο και τη σχέση της με την Ελλάδα.

Η H.D. έζησε στο Λονδίνο και το Παρίσι. Δύο πόλεις γεμάτες από ελληνικές επιρροές καθώς ο ελληνικός πολιτισμός ασκούσε έντονη έλξη στην Ευρώπη στις αρχές του εικοστού αιώνα. Οι κάτοικοι τους μελετούσαν Ελληνική γλώσσα, φιλοσοφία και λογοτεχνία. Επίσης επισκεπτόταν μουσεία για να δουν τα αρχαιοελληνικά εκθέματα ενώ και η μόδα της εποχής είχε επηρεαστεί από τις ενδυμασίες των αρχαίων. Τέλος θέματα σχετικά με το ελληνικό πνεύμα όπως η δημοκρατία, η ιστορία, η λογοτεχνία ή ακόμα και οι Ολυμπιακοί Αγώνες κυριαρχούσαν στις συζητήσεις. Σαν αποτέλεσμα η H.D. βρισκόταν στο ιδανικό μέρος για να βελτιώσει τη γνώση της για την Ελληνική λογοτεχνία και τον πολιτισμό. Ο Πάουντ την έκανε μέλος σε πολλές λογοτεχνικές λέσχες και ομάδες. Συνήθιζαν να συγκεντρώνονται στη βιβλιοθήκη του Βρετανικού Μουσείου μαζί με τον μετέπειτα σύζυγο της Doolittle, Ρίτσαρντ Άλντινγκτον, και άλλους ποιητές. Εκεί μελετούσαν και μετέφραζαν από την Ελληνική Ανθολογία του Βρετανικού Μουσείου, η οποία είναι βασισμένη στη χαμένη πλέον συλλογή αρχαιοελληνικών ποιημάτων Στέφανοςτου Μελέαγρου από τα Γάδαρα. Εκτός από τη μελέτη των κειμένων, η H.D. έγραψε ποιήματα εμπνευσμένα από την αρχαία Ελλάδα εκείνη την περίοδο, τα οποία μάλιστα χρησιμοποιήθηκαν από τον Πάουντ στην ίδρυση του κινήματος του Εικονισμού, το οποίο θεωρείται η αρχή του μοντερνισμού.

Ο Πάουντ ανακοίνωση στην ομάδα του τη δημιουργία του κινήματος στην αίθουσα τσαγιού του Βρετανικού Μουσείου. Τα ποιήματα της H.D., «Ο Ερμής των Δρόμων» και «Πρίαπος» ήταν τα πρώτα ποιήματα του εικονισμού. Ήταν επίσης τα πρώτα δημοσιευμένα ποιήματα της H.D. Και τα δύο εμπνεύστηκαν από τα επιγράμματα που διάβασε στην Ελληνική Ανθολογία. Ο «Πρίαπος» αναφέρεται στον αρχαίο θεό της γονιμότητας και εμπνεύστηκε από τα επιγράμματα του Κριναγόρα και του Λεωνίδα για τον Πρίαπο. Ο «Ερμής των Δρόμων» βασίστηκε στο ομώνυμο ποίημα της Ανύτης από τη Τεγέα καθώς και στον «Ερμή» του Φανία. Η H.D. μάλιστα θεωρούσε τον Ερμή ως έναν από τους «προστάτες» της. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι η H.D.δεν είχε σκεφτεί να εκδώσει αυτά τα ποιήματα. Το γράψιμο ήταν κυρίως μια εσωτερική διαδικασία που τη βοηθούσε να απεγκλωβιστεί από την εξουσία που ασκούσε πάνω της ο Πάουντ. Τα ελληνικά ποιήματα χρησιμοποιήθηκαν για να δηλώσει τη ταυτότητα της και την ποιητική της ανεξαρτησία. Ωστόσο ο Πάουντ αδιαφόρησε στο μήνυμα που του έστειλα η H.D. Ενθουσιάστηκε τόσο με τα ποιήματα που αφού την επαίνεσε, τα επιμελήθηκε, την έβαλε να υπογράψει ως H.D. Imagiste, χαρίζοντάς της ταυτόχρονα αυτό το προσωνύμιο, και τα έστειλε για εκτύπωση. Έτσι δεν υπήρξε ακόμα απελευθέρωση από την επιρροή του πρώην αρραβωνιαστικού της. Ο Πάουντ της είχε δώσει ένα όνομα και χρησιμοποίησε την ποίησή της για να προωθήσει τον εικονισμό. Παρά την δυσαρέσκειά της, η Doolittle παρέμεινε στο κίνημα και έγινα μία από τις σημαντικότερες εκπροσώπους του, χρησιμοποιώντας και ελληνικά θέματα στα ποιήματά της. Ωστόσο η ύπαρξή της στο κίνημα, όπως και το ίδιο το κίνημα άλλωστε, δεν είχε μεγάλη διάρκεια. Αντίθετα τα ελληνικά ποιήματα συνέχισαν να δηλώνουν την καλλιτεχνική της ανεξαρτησία και την αντίδρασή της απέναντι στην ανδρική κυριαρχία.

Έτσι παρά τις δραματικές αλλαγές που συνέβησαν στη ζωή της εξακολούθησε να εμπνέεται από το ελληνικό πνεύμα και ονειρευόταν μια επίσκεψη στα μέρη όπου ο Ελληνικός πολιτισμός είχε ανθήσει. Η συγγραφέας Annie Winifred Ellerman, γόνος πλούσιας οικογένειας και γνωστή με το ψευδώνυμο Μπράιερ, όχι μόνο την έσωσε από τα οικονομικά και συναισθηματικά προβλήματα που ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι άντρες της είχαν προκαλέσει, αλλά τη βοήθησε και να εκπληρώσει το όνειρο μιας επίσκεψης στην Ελλάδα. Το πρώτο ταξίδι πραγματοποιήθηκε το 1920. Αρχικός προορισμός η Αθήνα όπου η H.D. και η Μπράιερ επισκέφτηκαν αρχαιολογικά μνημεία όπως την Ακρόπολη και το θέατρο του Διονύσου. Ταξίδεψαν επίσης στη Σαλαμίνα, τη Κόρινθο, την Πάτρα και την Κέρκυρα. Το δεύτερο ταξίδι έλαβε χώρα το 1922. Η μητέρα της H.D., Helen Wolle Doolittle, συνόδεψε το ζευγάρι. Επισκέφτηκαν ξανά την Αθήνα και την Κέρκυρα. Επιπλέον πήγαν στη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα με την Helen Wolle και την Μπράιερ, αποβιβάστηκαν και στη Λέσβο. Αν και σχεδίαζαν να μείνουν εκεί για μια βδομάδα, η H.D. ήταν ιδιαίτερα νευρική και ζήτησε να αναχωρήσουν το συντομότερο δυνατό. Δε μπορούσε να μείνει στο νησί όπου η Σαπφώ, η «λογοτεχνική της μητέρα» και μούσα, είχε ζήσει. Και οι δύο αυτές επισκέψεις έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη σχέση της Doolittle με την Ελλάδα. Είδε από κοντά τα τοπία του ονείρου της και έφτασε σε μια βαθύτερη κατανόηση του ελληνικού πνεύματος και πολιτισμού. Εμπνεύστηκε από την ελληνική παράδοση ενώ ταυτόχρονα είδε τη μοντέρνα μορφή της Ελλάδας και συνάντησε σύγχρονους Έλληνες. Κάποιοι από αυτούς «έμοιαζαν» με τις μυθολογικές φιγούρες της ποίησής της. Στην Ελλάδα είδε τον εαυτό της σαν αρχαία Ελληνίδα. Έγινε κομμάτι της Ελλάδας και η Ελλάδα έγινε κομμάτι της H.D.

Τα δυνατά συναισθήματα που ένιωσε κατά τη διάρκεια αυτών των ταξιδιών επηρέασαν τη ψυχή και το υποσυνείδητό της. Έτσι η Doolittle είδε δύο οράματα στην Ελλάδα, τα οποία απέδειξαν την ιδιαίτερη σχέση της με την Ελλάδα και αποκάλυψαν το ποιητικό της πεπρωμένο. Το πρώτο όραμα συνέβη σε μια κρουαζιέρα στο Αιγαίο κατά τη διάρκεια της πρώτης επίσκεψης. Η H.D. ήταν ψυχικά και σωματικά εξασθενημένη μετά τη γέννηση της κόρης της και τη σοβαρή ασθένεια που είχε ακολουθήσει. Η Μπράιερ είχε κανονίσει το ταξίδι για να τη βοηθήσει να ηρεμήσει και να αναρρώσει. Η Doolittle γνώρισε ένα μυστηριώδη άνδρα σε εκείνο το ταξίδι. Ήταν ο Peter Rodeck ή Peter Van Eck, πνευματιστής και αρχιτέκτονας που είχε εργαστεί με τον Άρθουρ Έβανς στην Κνωσό. Ένα απόγεμα βρισκόταν μαζί στο κατάστρωμα παρακολουθώντας τη θάλασσα. Τότε η H.D. είδε ένα υπέροχο θέαμα. Μερικά δελφίνια κολυμπούσαν και έπαιζαν δίπλα στο πλοίο. Όταν επέστρεψε στο δωμάτιό της, συνειδητοποίησε πως η Μπράιερ ήταν ανήσυχη και την έψαχνε για αρκετή ώρα. Της περιέγραψε το θέαμα κατά τη διάρκεια του δείπνου που πήραν αργότερα μαζί με το Rodeck. Αυτός όμως ήταν τελείως μπερδεμένος και δε μπορούσε να επιβεβαιώσει το συμβάν. Αργότερα η H.D. αντιλήφθηκε ότι η θέαση των δελφινιών ήταν απλά μια ψευδαίσθηση. Ήταν μια στιγμή που δεν είχε επαφή με την πραγματικότητα και είχε πνευματικά μεταβεί σε έναν άλλο χωροχρόνο. Συνδύασε αυτό το παράξενο όραμα με τη Μινωική Κρήτη. Τα δελφίνια ήταν άλλωστε ιερά ζώα για τους Μινωίτες. Η H.D. ήταν κοντά στο νησί και η Μινωική, μητριαρχική Κρήτη την καλούσε μέσα από το σύμβολο του δελφινιού.

Λίγες μέρες αργότερα είδε ένα δεύτερο όραμα στο δωμάτιο της στο ξενοδοχείο  Angleterre and Belle Venise της Κέρκυρας. Οι μελετητές του έργου της H.D. θεωρούν ότι δεν ήταν απλά μια ονειρική κατάσταση όπως το πρώτο καθώς και η ίδια η Μπράιερ ήταν παρούσα στο δωμάτιο και βεβαίωσε την ύπαρξή του. Το όραμα ονομάστηκε Γραφή στο Τοίχο (Writing on the Wall) επειδή εμφανίστηκε στο τοίχο του δωματίου τους. Ήταν η εικόνα μιας γυναίκας που ενώνονταν με τον Ήλιο. Η H.D. είδε τη γυναίκα να ανεβαίνει μια σκάλα για να γίνει ένα με την πηγή του φωτός. Ήταν ένα είδος θυσίας. Μετά εμφανίστηκε το κεφάλι ενός άνδρα το οποίο μεταμορφώθηκε σε δισκοπότηρο. Ήταν το κεφάλι του Ερμή ή ενός αεροπόρου. Έπειτα ο τρίποδας των Δελφών όπου καθόταν η Πυθία. Ο τρίποδας ήταν ένα από τα σύμβολα του Απόλλωνα που μεταξύ άλλων θεωρούταν θεός της ποίησης και την προφητείας. Ύστερα η Doolittle είδε και πάλι τη σκάλα καθώς και την Άφτερο Νίκη. Προχωρούσε προς τον ήλιο καθώς μερικά σχήματα που έμοιαζαν με το ελληνικό τελικό σίγμα ή το λατινικό s εμφανίστηκαν δίπλα της. Αυτό το σύμβολο περιέχει μυστικιστικές έννοιες. Συμβολίζει για παράδειγμα τη «Σοφία» ή το Άγιο Πνεύμα (Sanctus Spiritus) του Μοραβιανού μυστικισμού. Σύμφωνα μάλιστα με εκείνες τις παραδόσεις το s είναι χαραγμένο και στο ιερό δισκοπότηρο. Η H.D. δεν κατάφερε να ολοκληρώσει το όραμα. Ποτέ δεν είδε την ένωση της γυναίκας με τον ήλιο.
Ο Φρόυντ ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για τη «Γραφή στο Τοίχο» κατά τη διάρκεια των συνεδριών του με την H.D. Πίστευε  ότι το όραμα ήταν ενδεικτικό της επιθυμίας της να ενωθεί με τη μητέρα της. Ωστόσο η H.D. έδωσε μία διαφορετική ερμηνεία. Πίστευε ότι ο τρίποδας των Δελφών  συμβόλιζε το πεπρωμένο-να γίνει μια ποιήτρια-προφήτης για τις γυναίκες, μία γυναικεία φωνή σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο. Έτσι ταυτίστηκε κατά μία έννοια με τον Απόλλωνα το θεό της ποίησης και της προφητείας. Ο Φρόυντ συνέδεσε αυτήν την ερμηνεία της «Γραφής στο Τοίχο» με ένα άλλο όραμα της, όπου ταυτιζόταν με το μωρό Μωυσή, και συμπέρανε ότι η H.D. ήθελε υποσυνείδητα να ιδρύσει μια νέα θρησκεία βασισμένη στην ποίηση. Χαρακτήρισε μάλιστα αυτήν την επιθυμία σαν επικίνδυνο σύνδρομο μεγαλομανίας. Παρ’όλα αυτά η H.D. κατόρθωσε να δώσει στην επιθυμία της μία ποιητική μορφή με τη συγγραφή των «ελληνικών» ποιημάτων και τη Τριλογία.

Πολλά άλλα συμβάντα μικρότερης κλίμακας μπορούν επίσης να αποκαλύψουν τη στενή σχέση της H.D. με την ελληνική λογοτεχνική και πολιτισμική παράδοση. Ήταν μια Αμερικάνα που αντιλαμβανόταν τον εαυτό της ως Ελληνίδα, βρίσκοντας τις λογοτεχνικές της ρίζες στην Ελληνική γραμματεία. Ακόμα και η ίδια της η ζωή έμοιαζε πολύ με αυτή ενός Έλληνα ήρωα. Ήταν μια Οδύσσεια γεμάτη περιπέτειες, δημιουργία και αναζήτηση μια ευρύτερης γνώσης και κατανόησης της ζωής. Συνοδοιπόρος της σε αυτό το ταξίδι η Ελλάδα, η οποία τη βοήθησε να εκπληρώσει το ποιητικό της πεπρωμένο και την οδήγησε στην έκσταση και την υπέρβαση, όπως η ίδια έγραψε στον «Επιτάφιο», το ποίημα που χαράχτηκε στο μνήμα της. 

 Έτσι μπορώ να πω,
Πέθανα από τη ζωή
Αν και έζησα μόνο μία ώρα.
 
Έτσι μπορούν να πουν,
«Αυτή πέθανε ζητώντας
Την παράνομη φλόγα»,
 
«Ελληνικό το άνθος,
Η έκσταση ελληνική,
Ανακτά για πάντα
 
Κάποια που πέθανε
Ακολουθώντας
Το χαμένο μέτρο
Περίπλοκου άσματος».
 

Βιβλιογραφία
Gere, Cathy.
Knossos and the Prophets of Modernism. Chicago: The University of Chicago Press, 2009.
Gregory, Eileen.
H.D. and Hellenism: Classic Lines. Cambridge: University Press, 1997.
Guest, Barbara.
Herself Defined: The poet H.D. and her World. Garden City, New York: Doubleday, 1984.
Robinson, Janice.
H.D. The Life and Work of an American Poet. Boston: Houghton Mifflin Company, 1982.
Stanford Friedman, Susan.
Psyche Reborn: the Emergence of H.D. Bloomington: Indiana University Press, 1981.

The following two tabs change content below.

Κουνουγάκης Μάνος

Γεννήθηκε το 1985 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο του Έσσεξ με ειδίκευση στην Αμερικάνικη Λογοτεχνία. Η διδακτορική του έρευνα εστιάζει στις τραγωδίες της Αγγλικής Παλινόρθωσης. Συγγραφικά ασχολείται με το διήγημα, την ποίηση και τη θεατρική γραφή. Κείμενα, άρθρα και μεταφράσεις του έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανήκει στη τριμελή συντακτική ομάδα του περιοδικού Prachya Review, από το Mπαγκλαντές. (www.prachyareview.com/)

Latest posts by Κουνουγάκης Μάνος (see all)

About The Author

Γεννήθηκε το 1985 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο του Έσσεξ με ειδίκευση στην Αμερικάνικη Λογοτεχνία. Η διδακτορική του έρευνα εστιάζει στις τραγωδίες της Αγγλικής Παλινόρθωσης. Συγγραφικά ασχολείται με το διήγημα, την ποίηση και τη θεατρική γραφή. Κείμενα, άρθρα και μεταφράσεις του έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Ανήκει στη τριμελή συντακτική ομάδα του περιοδικού Prachya Review, από το Mπαγκλαντές. (www.prachyareview.com/)